ایذه

ایذه

ایذه، کهن‌شهر استان خوزستان در جنوب غربی ایران است که بواسطه‌ی آثار تاریخی و طبیعتی فوق‌العاده، سالانه گردشگران بسیاری را میزبان است. شهر ایذه از روزگار باستان تا امروز به نام‌های ایزج، ایذه، اوجا، آیاپیر، آنزان، انشان، ایگه، اریگ، ایج، مالمیر و مال امیر خوانده شده‌ است.این سرزمین که دانشمندان و محققان، آن را بواسطه‌ی آثار تاریخی کشف شده‌اش یکی از کهن‌ترین مناطق کشور می‌دانند، همواره مورد توجه باستان‌شناسان و مورخان بوده و گردشگران و توریست‌های بسیاری برای بازدید از آثار باستانی و جاذبه‌های طبیعی، به این نقطه از کشور، سفر می‌کنند.

نیایشگاه تاریشا، اشکفت سلمان

یکی از مشهورترین آثار باستانی موجود در شهرستان ایذه در بخش جنوبی این شهرستان قرار دارد که به «نیایشگاه تاریشا» یا اشکفت سلمان شهرت دارد. محوطه‌ای بسیار بزرگ که داخل صخره‌ی طیبعی کوه و به شکل یک سرپناه مشاهده می‌شود و می‌توان در آن آثار آبرفتی و چشمه‌ای جوشان با آبی شیرین، گوارا و دلچسب را مشاهده کرد. درواقع این اثر تاریخی که لقب بزرگ‌ترین خط‌نوشته‌ی میخی در دوران «عیلام نو» را به خود اختصاص داده است، چهار نقش‌برجسته یا کتیبه است که دو کتیبه‌ی آن را می‌توان داخل غار که در ۳ کیلومتری جنوب غربی ایذه قرار دارد و مابقی را در بیرون از غار مشاهده کرد. آثاری که حکاکان آن‌ها را داخل دو چهارگوش مقعر، کنده و میراثی کهن را برای آیندگان به جا گذاشته‌اند. جالب است بدانید که کارشناسان قدمت آن‌ها را به دوران حکومت شاه بومی به نام» آیا پیر» می‌دانند. از نکات جالب این نقش‌برجسته می‌توان به تصویر یک زن آن هم در کنار یک مرد اشاره کرد که برای نخستین بار در یک نقش‌برجسته به تصویر کشیده شده است. تصویری که «هوهین» همسر و خواهر شاه به همراه کاهن بزرگ را در یک مراسم آیینی نشان داده است. با توجه به این تصاویر می‌توان احتمال داد که اشکفت سلمان در واقع نیایشگاه «تاریشا» بوده است.

کول فرح

کتیبه کول فرح در انتهای دشت ایذه قرار دارد. در این اثر نقوش بدیع و حیرت‌انگیزی از صورتهای شاه، فرمانروا، زن، مرد،‌ اسرا و جانورانی چون گاو،‌ گاومیش و گوسفند حجاری شده‌اند. نقوش این کتیبه در حال نیایش و احترام و حمل هدایا و تقدیس رب‌النوع یا امیر دیده می‌شوند. این اثر به دوران حکومت عیلام (قبل از میلاد) مربوط است و از آثار بسیار مهم باستانی استان خوزستان به شمار می‌رود.

نقوش کوباد

از کوه فره ایذه به طرف جاده دز و در جهت شرق آن گورستانی وجود دارد که در نزدیک آن قطعه سنگی به چشم می‌خورد. روی این صخره یک مربع مستطیل به طول و عرض تقریبی یک و نیم سه متر حجاری شده است. در این لوح از سمت چپ پنج انسان ایستاده با لباس بلند و دو دست روی سینه حجاری شده‌اند. در جلو این پنج نفر نقش مردی یا زنی بر سکو یا تختی نشسته است که به سوی آن پنج نقش توجه دارد. لباس این نقش هم چون دیگر نقش‌ها دامنی بلند است. مردم ناحیه به این نقش نام مکتب‌خانه یا مدرسه داده‌اند.

کتیبه هانی

در کناره شمال شرقی کوه‌هایی که جلگه مال امیر به آنها محدود می‌شود، (شهرستان ایذه) نقوش برجسته کتیبه‌هایی به خط عیلامی دیده می‌شود که اکثر آنها به نام پادشاهانی به نام «هانی» پسر «تاهی‌هی» موسوم می‌باشد. هانی حاکم محلی ایذه بود که در زمان عیلامیان به نام «آیامپیر» یا «آیاتم» مشهور شده است.

نقش خونگ اژدل یا اژدر

در پانزده کیلومتری شمال ایذه در شرق خونگ‌ اژدر قطعه سنگی بسیار عظیم قرار دارد که بر روی آن نقش مهرداد اول یا دوم اشکانی حجاری شده که بر اسبی سوار است و کبوتری حلقه قدرت را همراه نامه‌ای به او تقدیم می‌کند و افرادی (روحی) به حضورش بار یافته‌اند.

بردنبشته

در راه ایذه به پیون پس از طی یک کیلومتر، در کف دره برد نبشته، قطعه سنگ نامنظمی به وسیله حجاران زبردستی حجاری شده است و نقش‌های بسیار زیبا و زنده و پرتحرکی بر سطوح آنها حک شده است. نقش‌های این سنگ‌نبشته عبارت از مرد بلند قدی با گیسوان گشاده و انبوه با کلاه‌گرد بی‌کنگره با شمشیری به دست است. در سمت راست این نقش سواری حجاری شده است. در سمت چپ نیز نقش چند انسان حجاری شده به چشم می‌خورد.

قلعه تل

این قلعه توسط محمدتقی‌خان بختیاری در سرتلی در ناحیه ایذه بنا شده است. این قلعه مرکز خان‌های ایل بختیاری بوده و چندین قلعه در آن وجود داشته است. مردم قلعه تل به هنگام کندن پی خانه‌شان دو سنگ بزرگ که به زمان عیلامیان مربوط می‌شوند، از زمین بیرون آورده‌اند. یکی از سنگ‌ها پایه ستون و دیگری سنگی منقوش است که چهار نقش دارد و دو نفر در مقابل دو نفر ایستاده‌اند.

قلعه دیزه اواز

این قلعه در شمال کوه دلا قرار دارد. پله‌های زیادی از پایین تا قلعه وجود دارد. این قلعه در بلندترین قله کوه دلا ساخته شده است. ساختمان این قلعه به زمان فرامرز اشکانی می رسد.

قلعه ارک یا ارخ

این قلعه روی کوهی مشرف به شلاه ساخته شده و پایین کوه روبروی آسیاب‌های آبی قلعه دیگری وجود دارد که جوی آبی به صورت دایره درون حیاط آن کشیده شده است. این کاخ – قلعه در بین دو رودخانه قرار دارد که روی یکی از آنها پلی وجود داشته و بر اثر زمان خراب شده و فقط یکی از ستون‌های آن باقی‌مانده است. این کاخ قلعه مقر حکومت قوم عیلام بوده است.

مجسمه سوسن

قطعه سنگ نامنظم خاکستری رنگی است که بر روی آن نقش‌زنی ایستاده حجاری شده است. با وجود خرابی و آسیب‌های وارده به این مجسمه،‌ وضع و حالت و لباس‌های مجسمه ظاهراً دال بر زن بودن این مجسمه زیبا دارد. این مجسمه در مسیر ایذه به طرف مسجد سلیمان پس از پشت سرگذاشتن آبادی پیون و تنگ لیموچی در سوسن واقع شده است.

محوطه باستانی شمی

این روستا در دهستان شمی شهرستان ایذه واقع شده است. در فاصله نه کیلومتری این روستا آثار باستانی بسیار زیبا و مشهوری نظیر مجسمه‌های بزرگ برنزی، سنگ‌های مرمری، گورهای باستانی از دوره‌ پارت‌ها کشف شده است، برخی از این مجسمه‌ها و اشیاء به‌دست آمده جزء شاهکارهای مسلم ریخته‌گری و فلزگدازی است. گورستان شمی نیز به دوره ساسانیان مربوط است.

نقش برجسته خنگ کمالوند

در ۷ کیلومتری شمال شهرستان ایذه، در روستای کمال‌وند یکی دیگر از آثار تاریخی ایران قرار دارد که به «نقش‌برجسته‌ی خنگ کمال‌وند» شناخته می‌شود. این اثر ایران کهن، روی دیواره‌ی شرقی تنگه‌ای باریک که به بلندی‌های کوه رشید متصل می‌شود قرار گرفته که در اواسط قرن ۲۰ میلادی و در سال ۱۹۶۳ توسط «والتر هینز» کشف شد. این اثر که در سال ۱۳۸۷ به ثبت ملی ایران رسیده است، تصویر مردی سوار بر اسب و پیکر تمام رخ کاهنی ایستاده را نشان می‌دهد. مرد اسب‌سوار دارای لباسی تا زانو با آستین‌هایی بلند و تزئین شده و مرد کاهن نیز دامنی چین‌دار تا زانو را به تن کرده است. با توجه به لباس فاخر وی چنین استنباط می‌شود که شخصی والا مقام و دارای شان و منزلتی اجتماعی و احیانا حکومتی است. همچنین تیردانی که در پشت مرد سواره حک شده است، احتمال بزرگ زاده یا شاهزاده بودن او را قوی‌تر می‌سازد. بر فراز نقش‌برجسته می‌توان کتیبه‌ای حاوی نوشته‌ای به زبان الیمایی (الیمائی یکی از حکومت‌های محلی بود که در روزگار اشکانی در نواحی خوزستان کنونی ظهور کرد. به نظر می‌رسد این نام تغییر شکل یافته ایلام باشد.) را که در یک سطر و به خط آرامی ثبت شده است، مشاهده کرد.

شیرهای سنگی

میان پهنه ی سبز رنگ دشت به بازدید موزه ای از شیرهای سنگی خواهیم رفت که هر کدامشان با مرگ فردی بزرگ و جوانمرد سر از خاک بر آورده اند. شیر های سنگی که مردم قوم بختیاری براساس پایبندی به شیوه‌های کهن ایرانی در ارج نهادن به بزرگان، بر قبر وی به جای سنگ قبر، مجسمه یک شیر سنگی به یادگار می گذارند. بنابراین منشا شیرهای سنگی را باید در همان سنت دیرین و باستانی جستجو کرد که به جهت خصوصیات کم نظیرش، جایگاه ویژه ای در فرهنگ تصویری و شفاهی اقوام دارد. این سنبل مقتدر که سادگی، وقار و خشونت را در هم می آمیزد، نشانه ای از ذوق، فکر و احساس این قوم به هنر است. این نمادهای قدرت قرن هاست که در سرتاسر خوزستان دیده می شود و تراکم آنها در قبرستان های شهسوار و ایذه و اندیکا بسیار است.

پل تاریخی شالو

«پل شالو» یکی دیگر از جاذبه‌های گردشگری و تاریخی استان خوزستان است که در شهرستان ایذه قرار گرفته و دارای قدمتی بالغ بر چندین هزار سال است. به نظر می‌رسد که این اثر باستانی در مسیر جاده‌ی «دزپارت» از جاده‌های باستانی ایران و به عنوان گذرگاهی مهم احداث شده است. به وضوح می‌توان هنرمندی سازندگان پل را در کنار تدبیر معمار آن مشاهده کرد که اثری شگرف را برای آیندگان به ارمغان گذاشته‌اند. این پل تاریخی با دو ستون رفیع، محکم، دو طناب ضخیم و بسیار مقاوم ساخته شده است که متاسفانه پس از آبگیری «سد کارون ۳»، پل شالو زیر آب رفت و همراه خود، سرفصل‌های ثبت شده از کتاب تاریخ ایران کهن را که خود شاهد آن بود، به عمق آب فرو برد. به نظر می‌رسد وجه تسمیه این پل تاریخی به شالو، به دلیل قرارگیری آن در محل زندگی طایفه‌ی شالو است که پس از گذشت چند صد سال، همچنان به این نام، شناخته می‌شود.