موسیقی شوشتر

گوشه شوشتری یا مایه شوشتری در موسیقی ایرانی معروف است، آهنگ شوشتری گوشه‌ای است از دستگاه همایون. از همایون دو گوشه مشتق می‌شوند: یکی گوشه شوشتری و دیگری اصفهانی. شوشتر بر روی تمام دستگاه‌های موسیقی ایران آهنگهای محلی دارد و برای هر کدام از دستگاه‌های موسیقی ایران یک ردیف محلی در شوشتر اجرا می‌شود. برای نمونه ردیف دستگاه شور بدین قرار است:دشتی، بختیاری، نظامی، بختک یا کمری، غم انگیز، قره العین، نورالعین، دشتستانی، مکوندی و دشتی راستا. خود مایه شوشتری را، اگر شوشتریها بخوانند اصل آهنگ است، زیرا همان مایه شوشتری با اشعار محلی خوانده می‌شود و گیراتر است.

بر هر دستگاه موسیقی ایران، شوشتر یک ردیف محلی موافق همان دستگاه را دارد جز آذربایجان، به ویژه تبریز. گمان نمی‌رود در هیچ یک از شهرهای ایران روی دستگاه‌های موسیقی ایران این قدر ردیف محلی داشته باشند. در هر شهری تنها بر روی یک یا دو دستگاه از موسیقی ایران ردیف محلی دارند، یعنی آواز محلی را موافق یک یا دو دستگاه می‌خوانند، اما در شوشتر موافق همه دستگاه‌ها آهنگ محلی دارند. اغلب باغبانها، بافنده‌ها، معمارها و بیشتر مردم در شوشتر، موسیقی را خوب می‌دانند و محلی خوب می‌خوانند البته نا گفته نماند اثاری از استاد شجریان وجود دارد در دستگاه شوشتری که جاودانه است.
چند قطعهٔ شوشتری : بیا تا گل برافشانیم ساختهٔ حسین علیزاده و با آواز علیرضا افتخاری، کاست راز و نیاز باد صبا : ساختهٔ حسام السلطنه ( در دیوان عارف به او هم نسبت داده شده ) با شعری از ملک الشعرای بهار، با آواز محمدرضا شجریان به زندان : اثر معروف صبا، که با تنظیم استاد حسین دهلوی و ویلن ارسلان کامکار اجرا شده.

برای فهم هویت موسیقی ۲۴ مقوم شوشتر باید تاریخ این شهرستان را دانست، لازم است رسوم و اسامی مکانها و اقوام ساکن آن را در نظر داشت، مهمترین استنادی هم که می توان بر شوشتری بودن این موسیقی ذکر کرد، نام مقامهای آن است که هرکدام بر گرفته از نام جاها و مشاغل و طوایف و اقوام این شهرستان است.
شکی نیست که موسیقی ۲۴ مقوم یکشبه و یا در یک برهه ی زمانی کوتاه بوجود نیامده است، بلکه حاصل صدها سال تجربه ی زندگی انسانها با یکدیگر بوده است، لذا آنچه در اینجا اهمیت پیدا می کند سیر تاریخی این موسیقی در اقلیم طبیعی و انسانی خاصی است که به شکل گیری آن منتهی شده است، فلذا مسئله تاریخ و گذشته تاریخی در اینجا اهمیت بسیاری پیدا می کند.
شهرستان شوشتر به عنوان یک کلانشهر باستانی از دوران پیشدادیان تا اوایل حکومت پهلوی به مدت قریب ۲۰۰۰ سال کرسی نشینی منطقه خوزستان را به عهده داشت و حکام این شهرستان که بعضا از شاهزادگان و خانواده های اشرافی منسوب به حاکمان وقت ایران بودند، در دار الخلافه شهر (قلعه سلاسل) و در جشنها و عزاداری های رسمی و مناسبتی در ایجاد بستر این موسیقی موثر بودند. بخش دیگری از این موسیقی محصول رنجها و شادیها و زندگی روزمره ی مردم شوشتر و نواحی اطراف آن در طول تاریخ پر فراز و نشیب آن بود، لذا همانگونه که نمی توان رودخانه کارون که از میان شهر شوشتر می گذرد را از دزفول گذراند، نمی توان موسیقی ۲۴ مقوم شوشتر را به نام موسیقی محلی دزفول نامید، اقوامی هم در محدوده ی شوشتر وجود دارند که در محدوده دزفول نیستند، برخی نامهای دیگر مربوط به آوازهای کار و مشاغل مشخصی است که در شوشتر وجود داشت و در شهر دزفول به دلیل نوع جغرافیا نمی توانست وجود داشته باشد.
در واقع شوشتر به عنوان یک شهر مرکزی در موسیقی خود نیز جایگاه هایی برای طوایف، ساکنان نواحی و مردم خود، قایل بود موسیقی ۲۴ مقوم برگرفته از همزیستی و تجانس یا تضاد این مردم در یک دوره ی نسبتا طولانی و در جغرافیایی مشخص است.
این شهرستان تا پیش از ایجاد راه های مواصلاتی جدید یک بندرگاه مهم در جنوب غرب ایران محسوب می شد و علاوه براین به دلیل سیستم منظم آبیاری و حاصلخیزی خاک بلحاظ اقتصادی نیز حایز اهمیت بود(سازه های آبی شوشتر بزرگترین مجموعه ی آبی جهان و در فهرست جهانی یونسکو به ثبت رسیده است) لذا شکی نیست نام مقام های موسیقی شوشتری برگرفته از حوادث تاریخی، نوع جغرافیا ، اقوام و آوازهای کار رایج در آنجا و برخی قصبات اطراف بوده است.
مثلا در ۱۲ مقام موسیقی شوشتری که در دستگاه شور اجرا می شود مقامی به نام «فایز مکوند» وجود دارد، که نام منطقه ای است در شرق شوشتر در حد فاصل شوشتر و هفتکل و مسجدسلیمان، بخشی از طایفه ی مکوندی در روستاهای منطقه میان آب شوشتر و در میان دو شعبه ی گرگر و شطیط کارون بسر می برد ، و یا مقام کمری که مربوط است به طوایف اعراب کمری ساکن در همسایگی شوشتر (عرب کمری ها در منطقه ی امبل شهرستان لالی و عقیلی شوشتر و در طول رودخانه کارون بسر می برند، آوازهایی هم که در این مقام وجود دارد مربوط به سرگذشت این طایفه است، «مقام کمری» در انتها به «شاهنامه خوانی شوشتری» می رسد که یکی دیگر از مقامهای رایج در شوشتر است، همچنین در موسیقی شوشتری مقام دیگری به نام «فایز غربتی» وجود دارد که مربوط به حضور خانوارهای کولی است که بصورت فصلی در محل آرامگاه سابق جابر انصاری(نزدیک به منطقه ی کمیته ی سوخت فعلی در غرب بقعه امامزاده عبدالله ) سکونت داشتند و به کارهایی نظیر مسگری و آهنگری می پرداختند .
در سایر مقامهای موسیقی شوشتری نیز شواهدی وجود دارد که نشان دهنده ی شناسنامه موسیقی ۲۴ مقوم شوشتر است، که از آن جمله می توان به مقام گلوپزون (گلاب پزان) که یکی از ۵ آواز شوشتری منصوری است اشاره کرد. این مقام که مربوط به آوازهای کار بود، در محله گلاب پزان شوشتر (جنب خیابان سادت فعلی) توسط کارگرانی که به امر گلابگیری اشتغال داشتند استفاده می شد.
همچنین نام مقام «دشتی شلال» که یکی از ۵ آواز در ابوعطا و آواز افشاری است، برگرفته از نام منطقه ای در شمال شرقی شوشتر (شهرستان اندیکا فعلی ) و منسوب به مردم ساکن این ناحیه بوده است.
مقام «دشتی سرکَلَکی» که از چهار مقام آواز بیات ترک است نیز یکی دیگر از مقامهای مربوط به آوازهای کار در شوشتر بود که توسط کارگران کشتی های کوچک و کسانی که بوسیله ی کَلَک (قایق کوچک و موقتی که از شاخ و برگ درختان ساخته می شد) به کار حمل اشیاء و محصولات کشاورزی می پرداختند مربوط می شد . شایان ذکر است تا کمتر از صد سال پیش رودخانه کارون که تنها رود قابل کشتی رانی ایران است، نقش مهمی در راه های مواصلاتی ایفا می کرد و کالاهای بازرگانی از طریق این رودخانه از خلیج فارس و خرمشهر، هندوستان ، بحرین ، بصره و… به شوشتر حمل و از این شهر به سایر نقاط کشور از جمله اصفهان و تهران ارسال می شد. لذا آواز سر کلکی توسط کارگران شاغل در این صنایع مورد استفاده قرار می گرفت، و در شوشتر عده ی زیادی به نام کلکچی وجود داشت، شغل آنها با مشقت بسیار همراه و نیاز به قوه ی بدنی بسیار داشت و آوازهای مخصوص به خود را داشت.
کلکچی ها همچنین در فصول تابستان ، صیفی جات منطقه ی عقیلی (دربالادست رودخانه کارون) نظیر هندوانه و خربزه را با استفاده از وسیله (کَلَک) به شهرهای شوشتر و اهواز حمل می نمودند. (خانواده های فعلی با نامهای فامیلی کلکچی، کلکدار و کلکچیان ساکن در شوشتر نیز بازماندگان شاغلین در این حرفه هستند) لذا نمی توان تصور نمود که آواز «سَرکَلَکی» متعلق به شهرستان دزفول باشد زیرا وضعیت رودخانه «دز» به دلیل خروشان بودن و همچنین حجم کمتر آب آن غیر قابل کشتی رانی بود و با رودخانه کارون که از میان شهر شوشتر می گذرد قابل مقایسه نیست، به همین دلیل در آن بستری هم برای بوجود آمدن آواز سرکلکی وجود نداشت. همانگونه که ذکر شد پیشینه ی فرهنگی شوشتر به دلیل صنایع موجود در آن و همچنین رودخانه کارون که امکان داد و ستد گسترده در آن را فراهم می کرد در گذشته بسیار درخشان و حایز اهمیت بود و درواقع آنچه مجموعه ای به عنوان موسیقی ۲۴ مقوم شوشتر را شکل داده است تابعی از اهمیت بازرگانی و سوق الجیشی این شهرستان در طول تاریخ بود که توانست مولفه های فرهنگی را در کنار مولفه های اقتصادی و سیاسی شکل دهد. از آنجا که این وضعیت در استان خوزستان خاص این شهرستان بود و نام جاها و اقوام و آیینهای موجود هم دلالت بر تعلق و شکل گیری این موسیقی در شهرستان شوشتر و نواحی اطراف آن دارد ، لذا قابل تصور نیست که موسیقی ۲۴ مقوم در هیچ جای دیگری جز در کرانه ی آبرفتی رودخانه ی کارون بالیده و شکوفا شده باشد.